Trauma is uit-verbinding zijn

Het woord trauma komt uit het Grieks en betekent letterlijk wond of verwonding. In tegenstelling tot wat veel mensen bij trauma denken — dat het om een vreselijke gebeurtenis gaat — gaat trauma over de verwonding die binnenin ons ontstaat als gevolg van moeilijke of pijnlijke gebeurtenissen. Die verwonding is het uit verbinding gaan met jezelf en je omgeving. In welke mate dit gebeurt, hangt af van de aard van de gebeurtenis, hoe vaak die plaatsvond, de leeftijd waarop dit gebeurde en van wat eraan voorafging op het gebied van hechting.

Er is onderscheid te maken tussen twee soorten trauma’s. Dat onderscheid heeft te maken met hoe het trauma is ontstaan. Trauma kan ontstaan door wat er wel was, maar er niet had moeten zijn, zoals geweld, misbruik, oorlog of een ongeval. Dit kunnen we shocktrauma noemen. Trauma kan ook ontstaan door wat er had moeten zijn, maar juist ontbrak, zoals veilige hechting en emotionele nabijheid. Dit noemen we ontwikkelingstrauma of vroegkinderlijk trauma.

Hoewel er enorme verschillen zijn in de manier waarop deze twee soorten trauma’s het leven en functioneren van mensen kunnen beïnvloeden, is er ook veel overlap tussen beide. Ze leiden allebei tot een gebroken zelf en tot een breuk in de manier waarop je je tot anderen verhoudt. Met andere woorden: er ontstaat een verlies van verbinding met onszelf en met anderen. Die gebrokenheid is de essentie van trauma.

Uit verbinding met je gevoel

Als je vreselijke dingen meemaakt die lichamelijk of emotioneel te pijnlijk zijn — vooral als mensen van wie je houdt daarvoor verantwoordelijk zijn — is er soms maar één reactie mogelijk: het gevoel onderdrukken of je ervan loskoppelen. Deze loskoppeling heeft veel invloed op het leven van mensen, maar we beschikken niet voor niets over deze mogelijkheid. Voor een kind kunnen gruwelijke ervaringen ondraaglijk zijn wanneer het zich van moment tot moment volledig bewust is van wat er gebeurt, terwijl het fysiek en emotioneel pijn wordt aangedaan en al die ervaringen volledig moet opnemen. Op korte termijn kan loskoppelen daarom noodzakelijk zijn om te overleven.

Als we een bedreigende of overweldigende situatie meemaken, kunnen we onszelf redden door te vluchten of weerstand te bieden: vechten. Soms zijn beide niet mogelijk, bijvoorbeeld als je vastzit na een auto-ongeluk. Soms brengt vechten of vluchten je juist verder in gevaar, bijvoorbeeld wanneer een kind mishandeld of misbruikt wordt. Daarom is er nog een derde optie: bevriezen. Mensen en dieren kunnen bevriezen wanneer ze niet kunnen vechten of vluchten.

Het cruciale verschil is dat een dier deze overlevingsstrategie vaak kan afmaken. Zodra de havik weg is, kan de buidelrat weer zijn gang gaan. Een getraumatiseerd kind krijgt door een gebrek aan koestering en veiligheid vaak niet de kans om het bevriezen ongedaan te maken. Het resultaat kan een afstomping van je gevoelswereld zijn en vaak ook een verharding van je psychische beschermlaag.

Uit verbinding in je hersenen

Om veiliger te zijn in een onveilige omgeving, kunnen de menselijke hersenen als het ware splitsen of fragmenteren. We creëren dan innerlijke delen waarin de overweldigende gebeurtenissen zich afspelen. Zo kunnen we psychisch afstand nemen van wat ons overkomt, zodat we niet volledig overweldigd raken. Er ontstaat een innerlijk gefragmenteerd systeem. De hoeveelheid afgesplitste delen en de mate waarin iemand zich van die delen en hun onderlinge samenhang bewust is, verschillen per persoon. Dit hangt af van de ernst van de traumatisering en van de mate van gezonde hechting.

Traumasymptomen

Trauma gaat dus niet over de gebeurtenis zelf, maar over wat die vanbinnen met je doet en over de symptomen waar je in het hier en nu last van hebt. Hiervoor bestaan verschillende benamingen, zoals in de onderstaande afbeelding te zien is. In een volgend artikel ga ik hier dieper op in.

Heling

Wanneer we trauma zien als een innerlijke dynamiek die is ontstaan door wat er buiten ons gebeurde, zijn heling en een nieuwe verbinding met onszelf en anderen mogelijk. Het is belangrijk om te begrijpen hoe een trauma is ontstaan en welk effect het vanbinnen op jou heeft. Het is belangrijk om te gaan weten wat je vanbinnen weet en te voelen wat je vanbinnen voelt.

Trauma gaat over het uit contact gaan met jezelf en de ander; traumatherapie gaat over het herstellen van die verbinding.